De gouden haan in de Matinee

Ivan Bilibin: tekening Koningin Sjemacha, 1906

Een sprookje met een pijnlijke angel. Een opera met wortels in de hele Russische operageschiedenis. Een satire op Ruslands laatste tsaar. Vasily Petrenko dirigeert 16 december 2017 Rimski-Korsakovs laatste opera De gouden haan in de ZaterdagMatinee.

 

Van de vijftien opera’s van Nikolaj Rimski-Korsakov is De gouden haan, internationaal een van zijn bekendste titels. De wereldpremière vond plaats in 1909, een jaar na Rimski’s dood – eerder was het niet gelukt het verhaal door de censuur te krijgen. De echte doorbraak kwam echter pas in 1914, na geruchtmakende opvoeringen door het gezelschap van Sergej Diaghilev in Parijs en Londen (overigens aanvankelijk als ballet met zang, niet als opera). Toch horen we deze opera nog relatief zelden.

 

Hoe past De gouden haan tussen andere Russische opera’s?

In de Russische muziekgeschiedenis vormt De gouden haan een brug tussen de negentiende eeuw en de twintigste eeuw. Tussen, simpel gezegd, tussen Moesorgski’s opera Boris Godoenov en de balletten De vuurvogel, Petroesjka en Les noces (ballet met zang!) van Igor Stravinsky.

 

De gouden haan biedt eigenlijk een staalkaart van de hele Russische operageschiedenis tot 1900. Allereerst verwijst de componist naar thema’s uit tal van eerdere Russische opera’s. Het is een sprookjesverhaal, in het verlengde van Rimski’s eigen Kasjtsjej de onsterfelijke of Roeslan en Ljoedmila van Glinka. Er zijn oriëntaalse elementen, zoals in Borodins Vorst Igor. Sterker nog: Rimski verwijst zelfs in detail naar eerder geschreven opera’s. Smeekbeden van het volk, een koning klaagt over de last van zijn kroon – ook in muzikaal opzicht verwijst hij hiermee naar Boris Godoenov. Als de koning zijn troepen toespreekt, parodieert Rimski de toespraak van Borodins Vorst Igor bij het begin van zijn campagne. En het huldigende koorlied waarmee het volk de tsaar begroet bij zijn terugkeer is een echo van de traditie van het huldigende ‘Slavs’ja’, waarvan Glinka het prototype schiep in de slotscène van Een leven voor de tsaar.

 

Vanwaar de problemen met de censuur?

Quasi-oriëntaalse klanken vermengt Rimski met een ‘gezonde’ Russische volksliedstijl. Wat dat betreft nog weinig nieuws onder de zon. Maar dit keer ‘wint’ het Oosten, in de personificatie van een oosterse astroloog. De begeerde oriëntaalse koningin Sjemacha verdwijnt in het niets en de magische gouden haan die de koning moet waarschuwen voor een buitenlandse aanval pikt de even luie als hoogheidswaanzinnige heerser dood.

 

Goed, Rimski en zijn librettist Vladimir Bjelski voegden aan Poesjkins oorspronkelijke vertelling een epiloog toe. Daarin wordt verklaard dat enkel de astroloog en de koningin echt waren en al de rest, de luie tsaar en zijn idiote Russische volk, fantasie. Maar dat maakte het in de ogen van een censor alleen maar erger. De suggestie dat de Russische tsaar niet in de realiteit zou leven was duidelijk genoeg: met de keuze van hun verhaal leken componist en librettist ondubbelzinnig te verwijzen naar de onmacht van de echte tsaar in de Russisch-Japanse oorlog – een oorlog die hij in 1905 smadelijk had verloren.

 

Waarom wordt De gouden haan relatief weinig uitgevoerd?

Als vanzelfsprekend laat meesterorkestrator Rimski het orkest glitteren en glanzen zoals alleen hij dat kon. Maar voor zover we hebben kunnen achterhalen heeft Nederland tot 23 november 1938 op deze bijzondere opera moeten wachten. Op het toneel van het Gebouw voor Kunsten & Wetenschappen in Den Haag was een opvoering van de Nouvelle Opéra Russe uit Parijs te zien. Emil Cooper dirigeerde bij die gelegenheid het Residentie Orkest. En in 1981 brachten Radio Filharmonisch Orkest en Groot Omroepkoor onder leiding van Henry Lewis het werk in het toen nog nieuwe Utrechtse Muziekcentrum Vredenburg. In de ZaterdagMatinee heeft de muziek, op een paar fragmenten na, nog niet geklonken.

 

Gemakkelijk heeft de componist het de zangers en orkest dan ook niet gemaakt. De rol van de astroloog is geschreven voor een buitengewoon hoge tenor, een tenor altino. En de rol van de oosterse koningin heeft alle allures van Mozarts Koningin van de Nacht. Beluister hier de Russische Venera Gimadieva in de rol, afgelopen zomer in Santa Fe.

 

16 december 2017 in de NTR ZaterdagMatinee

De pers was unaniem juichend toen zij deze rol zong. Op 16 december maakt zij ook deel uit van de cast, als Vasily Petrenko De gouden haan dirigeert in de NTR ZaterdagMatinee. Mis dat niet!

Klik hier voor meer informatie en de laatste kaarten!

 

NTR ZaterdagMatinee, 16 december 2017, 13.30 uur

Concertgebouw, Amsterdam

Radio Filharmonisch Orkest
Groot Omroepkoor

Vasily Petrenko, dirigent

Tsaar Dodon: Maxim Mikhailov, bas
Tsarevitsj Gvidon: Viktor Antipenko, tenor
Tsarevitsj Afron: Andrei Bondarenko, bariton
Vojevoda Polkan: Oleg Tsibulko, bas
Huishoudster Amelfa: Yulia Mennibaeva, mezzosopraan
De astroloog: Barry Banks, tenor
De koningin van Sjemacha: Venera Gimadieva, sopraan
De gouden haan: Aleksandra Kubas-Kruk, sopraan

Rimski-Korsakov - De gouden haan

 

Bekijk voor nog meer voorpret hier de hele opera: een opname uit 1989 uit het Bolsjoj Theater, met ‘onze’ Maxim Mikhailov als Tsaar Dodon.

 

Deel dit artikel