On the road met John Adams

 

 

De Amerikaan John Adams (1947) vaart al decennialang zijn eigen koers tussen Amerika en Europa. Als geen ander weet hij traditie en vooruitgang met elkaar te verbinden. In de ZaterdagMatinee is hij een graag geziene gast. Componist en musicoloog Anthony Fiumara over het oevre van Adams.

 

John Adams (foto: Jeff Roffman)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sleutelmoment in Adams’ leven: in het midden van de jaren zeventig rijdt hij in zijn Karmann Ghia Convertible naar huis, na een concertavond vol experimentele muziek die hij zelf had geprogrammeerd. Tijdens zijn ritten door de Sierra Nevada luistert hij meestal naar heel andere muziek: strijkkwartetten van Beethoven, symfonieën van Sibelius. ‘De radio zond fragmenten uit van Wagners Götterdämmerung’, schreef hij later over dat moment. ‘Ik was als door de bliksem getroffen door die eenvoud en emotionele kracht! Opeens wist ik dat ik die intense emotionaliteit ook in mijn eigen muziek wilde bereiken.’

 

Adams’ beste beslissing

Adams heeft zich nooit veel aangetrokken van de paden die zijn voorgangers voor hem uitstippelden. Hij is tegelijkertijd een behoudend en een vernieuwend componist: een kunstenaar die ogenschijnlijk onverenigbare werelden weet samen te voegen tot een eigen amalgaam.

 

Hij is een halve generatie jonger dan de pioniers van het minimalisme (La Monte Young, Glass, Riley, Reich), maar groeide ook op met de modernistische klanken van Elliott Carter en het anarchisme van John Cage. Bovendien leerde hij als zoon van een bigband-saxofonist en een jazz-zangeres de populaire dansmuziek van zijn tijd van binnenuit kennen.

 

In Volkswagen Kever door Californië

De beste beslissing van zijn leven nam Adams in 1971 toen hij, vers van Harvard, in een Volkswagen Kever naar open minded Californië vertrok: de streek van Henry Miller’s Big Sur, de romans van Jack Kerouac en de muziek van John Cage, Lou Harrison en Jefferson Airplane.

 

Je zou kunnen zeggen dat hij daar zijn eigen stem vond in Shaker Loops, een werk voor strijkers uit 1978: een eerste verklanking van die Götterdämmerung-epifanie van een paar jaar eerder.

 

Emotionele kathedralenbouw

In Shaker Loops knoopt Adams voor het eerst minimalisme aan de breed opgezette emotionele getijden van de laatromantiek. In zijn virtuoos geschreven autobiografie Hallelujah Junction zegt hij: ‘In plaats van het opzetten van kleine motortjes van motivisch materiaal die de vrije loop krijgen in een willekeurig spel van contrapunt, gebruikte ik het weefsel van voortdurend herhalende cellen om grote architectonische vormen te bouwen. Zelfs binnen een enkel deel bood dat meer detail en variatie, en kende het zowel licht als donker, sereniteit en turbulentie.’

 

Minimalisme, romantiek, pop en jazz

In dezelfde periode schreef hij het werk voor twee piano’s Hallelujah Junction, genoemd naar een klein plaatsje in Californië, en vond hij zijn eigen compositorische stem op de weg vol splitsingen die iedere kunstenaar rijdt. Hij wist de motortjes van het minimalisme te verbinden met de emotionele kathedralenbouw van de Midden-Europese romantiek, maar ook met jazz en popmuziek: in Adams’ auto kijk je tegelijkertijd voor- en achteruit.

 

Het is geen toeval dat Adams’ enige twee bewerkingen van andermans werk ook muziek betreft die zich op de grens tussen conservatief en radicaal beweegt. Dat geldt zeker voor Ferruccio Busoni’s Berceuse élégiaque.

 

Edo de Waart

In de Nederlander Edo de Waart vond John Adams een pleitbezorger vanaf het eerste uur – Adams was in de jaren tachtig assistent bij De Waart, toen chef van het San Francisco Symphony Orchestra. De dirigent bracht Adams niet alleen in Amerika onder de aandacht, maar was ook een van de vroegste en grootste pleitbezorgers van de componist in de Matinee.

 

Hoe geliefd de Amerikaan bij het grote publiek ook is, kritiek op zijn eclectische, publieksvriendelijke manier van componeren kreeg Adams genoeg. De minimalisten zagen hem als een verrader van de pure stijl, de modernisten vonden zijn muziek te veel als Hollywood klinken en voor de neotonalen klonk hij juist te modern en te chromatisch.

 

Adams dirigeert het RFO en GOK tijdens het jubileumconcert op 20 november 2010 in het Concertgebouw.

 

 

Omstreden opera’s

De zwaarste kritiek kreeg Adams op zijn omstreden opera’s, weer zo’n genre waarin hij voor- en achteruit kijkt. Als chroniqueur van deze tijd gaat Adams de gevoelige onderwerpen niet bepaald uit de weg. Maar zijn personages ontstijgen altijd hun actuele context en worden zo archetypen, verwikkeld in maar al te menselijke universele vraagstukken.

 

Nixon in China, over het bezoek van de Amerikaanse president Nixon aan de Chinese leider Mao, werd aanvankelijk door sommige critici bestempeld als kitsch, vulgair, pompeus, cartoonesk. Maar inmiddels behoort deze opera tot de canon.

 

Peter Sellars

In zijn langdurige samenwerking met Peter Sellars componeerde Adams met het multimediale El Niño zelfs een hedendaags kerstoratorium, waarin een jonge Latijns-Amerikaanse vluchtelinge een kind baart en moet overnachten in een auto.

 

De laatste jaren verbreedde Adams zijn palet van harmonische rijkdom en stijlverwijzingen: zelfs het Europese modernisme vindt nu steeds meer een plaats in zijn muziek. In werken zoals Harmonielehre, zijn eerste Vioolconcert en Chamber Symphony lijkt Adams in gesprek met Schönberg, een dialoog die steeds meer ruimte krijgt.

 

Doolhof

In Absolute Jest, dat in maart 2015 in de ZaterdagMatinee zijn Nederlandse première kreeg, waart de geest van Beethoven om iedere hoek. En zijn orkestwerk City Noir, waarvoor de Matinee een van de opdrachtgevers was, is een doolhof van historische en hedendaagse verwijzingen.

 

Dat maakt nieuwsgierig naar de Nederlandse première van het Saxofoonconcert, zijn meest recente werk, op 6 mei 2017. De saxofoon heeft autobiografische connotaties voor Adams, die het instrument ‘een deel van mijn muzikale genealogie’ noemt. Zijn vader speelde altsax in swingbands in de jaren dertig en Adams hobbyde in zijn jeugd zelf met het blaasinstrument.

 

Adembenemende stroom noten

‘Het geluid van de saxofoon met orkest, in het bijzonder met strijkorkest, is gewoonweg magisch’, aldus Adams. ‘Het verbaasde me altijd dat er zo weinig saxofoonconcerten zijn – en al helemaal geen echt geweldig stuk zoals Mozarts Klarinetconcert.’ Zoals al Adams’ soloconcerten is ook dit weer een virtuoos werk: opdrachtgever Timothy McAllister speelt een halfuur lang een adembenemende stroom noten. Met Stan Getz en Charlie Parker als blauwdruk.

 

In 2017 wordt John Adams zeventig, maar zijn muziek klinkt nog altijd zo vitaal als veertig jaar geleden. ‘In mijn muziek heerst altijd een gevoel van verrassing, voor het onverwachte dat opdoemt, dat ervoor zorgt dat het landschap verandert en dat de stemming omslaat.’

 

Vliegtuig of snelle auto?

De componist van het vroege succeswerk Short Ride in a Fast Machine voegt daaraan toe: ‘Je kunt over een continent reizen in een vliegtuig op tien kilometer hoogte. Als je dan naar beneden kijkt zie je honderden kilometers aardoppervlak, maar wat je ziet verschuift heel traag. Of je kunt in een snelle auto zitten en honderdveertig rijden, terwijl de weg vóór je bijna iedere seconde verandert.’
Je mag één keer raden waar Adams voor kiest.

 

Tekst: Anthony Fiumara

 

Overzicht John Adams in het seizoen 2016-2017 van de NTR ZaterdagMatinee in het Concertgebouw. 

Losse verkoop start op 1 juni (klik op de programma-onderdelen hieronder voor meer info), een abonnement voor de serie als geheel is nu al aan te schaffen.   

 

Berceuse élégiaque | 1 okt 2016 |

Chamber symphony | 8 okt 2016 | 

El Niño | 10 dec 2016 | 

Son of Chamber Symphony | 14 jan 2017 |

Nixon in China | 11 feb 2017 | 

Saxofoonconcert en​ Short Ride in a Fast Machine | 6 mei 2017 |

 


 

 

Deel dit artikel