Waar blijft Elektra?

affichebeeld_strauss_elektra.jpg

‘Waar blijft Elektra?’ – het zijn de eerste woorden in Richard Strauss’ opera. De eenakter is een van die iconische werken uit de muziekgeschiedenis. Maar hoe vaak hoor je hem in de zaal of op de radio? Nu dan: in de NTR ZaterdagMatinee van 2 juni dirigeert Markus Stenz deze muziek op de grens van (on)mogelijke.

 

Na de allesverzengende opera Salome twijfelde Richard Strauss of hij met de tragedie Elektra nog in staat zou zijn er een schepje bovenop te doen. Achteraf bleek een overtreffende trap inderdaad mogelijk. Elektra is een verhaal van obsessieve wraakzucht en een ‘bevrijdende’ moord, die tot hysterische extase leidt. De opera vertelt een bloedig verhaal en heeft een even bloedige voorgeschiedenis:

Agamemnon, de koning van Mycene, die zijn dochter Iphigeneia heeft geofferd voor een goede afloop van de Trojaanse oorlog, komt na jarenlange omzwervingen eindelijk thuis. Zijn vrouw Klytaimnestra vermoordt hem, daarbij geholpen door haar nieuwe minnaar Aighistos. Een andere dochter, Elektra, zint vanaf dat moment op wraak op haar moeder – daar begint het verhaal. Op de hulp van haar zus Chrysothemis kan zij niet rekenen, dus Elektra wacht tot haar verstoten broer Orestes kan terugkeren naar het hof om het vonnis te voltrekken. De obsessieve wraakzucht en de ‘bevrijdende’ moord, vormen de kern...

 

Strauss en Von Hofmannsthal

Gertrud Eysoldt als Salome - schilderij van Lovis Corinth, 1903, Museum Weimarer StadtschlossDe ontstaansgeschiedenis van Elektra begint rond 1900 bij de legendarische actrice Gertrud Eysoldt. Zij speelde onder andere Salome, Lulu en Penthesilea in stukken van Wilde, Wedekind, Schnitzler, Ibsen en Strindberg: allemaal diep-psychologische karakterrollen. Nadat de schrijver Hugo von Hofmannsthal haar had zien acteren, schreef hij Elektra voor haar. Zijn toneelwerk werd in 1903 in Berlijn voor het eerst uitgevoerd. Als uitgangspunt gebruikte hij de gelijknamige tragedie van Sophocles.

 

Richard Strauss was er ondersteboven van. Eysoldt had hem op zijn beurt al geïnspireerd tot het schrijven van Salome. Componist en schrijver werkten Von Hofmannsthals verhaal om tot een opera. Zoals Mozart en Da Ponte bijna 250 jaar geleden onafscheidelijk waren, groeiden de samenwerkende Strauss en Von Hofmannsthal uit tot hét succesduo van de twintigste eeuw. Tussen 1905 en 1927 realiseerden zij samen maar liefst zeven opera’s.

 

Angst, schuld, haat, frustratie...

De verhalen rond de Trojaanse oorlog met koning Agamemnon, en de even onverkwikkelijke familiegeschiedenissen van Oidipous (Oedipus), vormen rond 1900 een inspiratiebron voor vele kunstenaars en denkers. Het is de tijd van Siegmund Freud, van Schopenhauer en Nietzsche, en in Wenen wordt het zieke, hysterische, obsessieve en tragische blootgelegd. Op basis van voorbeelden uit de Griekse tragedies introduceert Freud in zijn beroemde Traumdeutung het 'Oedipus-complex,' de krachtige fixatie van de zoon op zijn moeder. Elektra vertelt het tegenovergestelde verhaal: de dochter richt zich sterk op de (verdwenen) vaderfiguur.

 

Maar opera is geen psychoanalyse. Veel wordt in Elektra niet verklaard, blijft mysterieus en symbolisch. Wel schiep Richard Strauss in zijn muziek geweldige equivalenten voor het verhaal over fixatie, haat, schuldgevoelens, over verdringingsangsten, frustratie en verdrongen seksualiteit. De orkestbezetting is gigantisch, de solopartijen zijn zeer veeleisend, de samenklanken soms op het randje van het volgbare. Het drama grijpt je naar de keel…

 

Waar Stravinsky met zijn Sacre du printemps (1913) in de wereld van het ballet nieuw land betreedt, bereikt en overschrijdt Strauss’ Elektra (1909) de grens van het mogelijke in het opera-universum.

 

(tekst op basis van de programmatoelichting van Willem Bruls)

 

zaterdag 2 juni, 14.15 uur – Concertgebouw Amsterdam

live NPO Radio 4 | webcast www.nporadio4.nl/live

Er zijn nog kaarten!

affiche Strauss-Elektra-NTRZaterdagMatinee

Radio Filharmonisch Orkest
Groot Omroepkoor
Markus Stenz, dirigent

Klytämnestra: Dalia Schaechter, mezzosopraan
Elektra: Elena Pankratova, sopraan
Chrysothemis: Asmik Grigorian, sopraan
Orest: Károly Szemerédy, bariton
Aegisth: Thomas Piffka, tenor
Der Pfleger der Orest: Florian Just, bariton
Die Vertraute: Laetitia Gerards, sopraan
Die Schleppträgerin: Renate Arends, sopraan
Ein junger Diener: James Kryshak, tenor
Alter Diener: Charles Dekeyser, bas
Die Aufseherin: Alwyn Mellor, sopraan
1. Magd: Cécile van de Sant, alt
2. Magd: Iris van Wijnen, mezzosopraan
3. Magd: Jelena Kordić, mezzosopraan
4. Magd: Lisette Bolle, sopraan
5. Magd: Kirsten Mackinnon, sopraan

 

Strauss Elektra

 

Deel dit artikel